Milczenie w odpowiednim momencie jest ważniejsze i lepsze od wielkich słów - Plutarch
Dla filozofów... »

Weekendy z Filozofami (III)-podróż do Italii - Luigi Pareyson - portret filozofa

Drukuj

Nie jest chyba przesadą, że w filozoficznej panoramie Europy, w obszarze filozofii włoskiej wciąż mało w Polsce znanej, można mówić o fenomenie Pareysona. Tak jak w Polsce można mówić o fenomenie Tischnera. Świadczą o tym nie tylko ich dzieła filozoficzne, ale i dość szeroki oddźwięk społeczny.


Dlatego wydaje się zasadnym wskazać na pewne charakterystyczne rysy biograficzne -jak piszą włoscy badacze - „filozofa z Val d'Aosty”. Jak zauważył Pietro Birtolo: „Wraz ze śmiercią Luigi Pareysona zabrakło w przestrzeni włoskiej filozofii współczesnej jednej z najbardziej znaczących postaci”1. Autor wspomina o „żarliwej szkole wolności” i głębi myślenia oraz wewnętrznej jedności pareysonowskiego filozofowania i uczciwości intelektualnej. Co więcej, uważa, że zasadnicze punkty jego filozofii wyznaczają pewne kierunki dla współczesnej refleksji filozoficznej, a także wykraczają poza – by użyć określenia Vattimo – 'ograniczenia horyzontu akademickiego'.2

Autorzy periodyku „Informazione Filosofica”, który reprezentuje włoską myśl filozoficzną związaną ze środowiskami uniwersyteckimi Mediolanu i Turynu, podkreślają fenomen Pareysona nie tylko jako wybitnej osobowości reprezentującej filozofię Italii w świecie, ale przede wszystkim fakt, że jego dzieła są otwartą księgą, trudną, bo niedopowiedzianą, ale pełną inspiracji. Zwracają uwagę na to, że ów myśliciel przeszedł pewien proces, pewną drogę filozoficzną, której był wierny:

„W tym procesie, Pareyson często dawał świadectwo życia i filozoficznej aktywności („walki”?) w trakcie przemian swego myślenia hermeneutycznego, ontologicznego personalizmu aż do początków swych refleksji i myślenia tragicznego oraz ontologii wolności”3.

Katarzyna Kasia, autorka jedynego jak dotąd tłumaczenia Pareysona na język polski zauważa:

Był mistrzem i nauczycielem myślicieli dobrze nam znanych. Z rozmaitych powodów brakuje go jednak w polskich omówieniach filozofii współczesnej. Tymczasem jego teoria formatywności to pierwsza poważna alternatywa dla niepodzielnie panującej w powojennej Italii koncepcji intuicji–ekspresji autorstwa Benedetta Crocego. Gdyby nie Pareyson, śmiem przypuszczać (i nie jestem w tym przypuszczeniu osamotniona), że całkiem inaczej wyglądałyby filozoficzne osiągnięcia Umberta Eco i Gianniego Vattimo. Teorię formatywności znajdujemy u podstaw koncepcji Dzieła otwartego i w pensiero debole.”4

Jeden z nauczycieli Pareysona – Nicola Abbagnano ( z którym toczył później filozoficzne polemiki5) zauważył:

Badanie nie może postępować naprzód bez solidarnej pomocy całej ludzkości. Pomocy tej może nam udzielić tylko historia. Badania te muszą rozwijać także jako stałe, ciągłe wypytywanie filozofów przeszłości, uznanych za wartościowe osobowości, które wyrażały i urzeczywistniały w sobie zasadnicze doświadczenia ludzkie. Badanie historyczne, które by stawiało problem historycznej osobowości filozofów przeszłości jednocześnie z problemem naszej egzystencji, jest jednym z zasadniczych aspektów proponowanego przeze mnie filozofowania6”.

Warto zatem, by próbować zrozumieć intelektualne dociekania 'valdostańćzyka', mieć pewien horyzont który ukształtował jego osobowość. Innymi słowy postawić nie tylko pytanie „co filozof mówi?” , ale i „skąd mówi”.*


Luigi Pareyson urodził się 4 lutego 1918 roku w Piasco w prowincji Cuneo. Jego rodzice pochodzili z Val d'Aosta. W 1935 roku rozpoczął studia na Uniwersytecie w Turynie, które ukończył w 1939 roku, broniąc pracę na temat filozofii Karla Jaspersa. Już jesienią 1935 roku jako zaledwie 17 latek prowadził swoje pierwsze zajęcia jako zastępca nauczyciela w „Liceo Cavour' w Turynie. W latach 1936 i 1937 uczęszczał na wykłady Jaspersa w Heidelbergu. Już jako magister filozofii w latach 1940 – 1944 nauczał w liceum klasycznym w Cuneo wraz ze swoimi mistrzami, wśród nich był Augusto Guzzo. W tym czasie uczestniczył aktywnie w ruchu oporu, co przypłacił zawieszeniem w nauczaniu i aresztowaniu przez faszystów w marcu 1944 roku. Po kilku dniach pobytu w areszcie zostaje zwolniony i odtąd potajemnie pracuje pomiędzy Turynem, Cuneo i Alba. Jest jednym z założycieli tajnego ruchu „Scuola Piemontese”. W tym czasie publikuje anonimowe artykuły w piśmie „Wolna Italia” („Italia Libera”) związane z reformą szkolnictwa i z problemem edukacji. Od 1946 roku aż do października 1988 roku wykłada na Uniwersytecie Turyńskim, początkowo estetykę i pedagogikę, później 'filozofię teoretyczną' i 'filozofię moralną' ('filosofia morale'), przejmując katedrę po swym mistrzu Augusto Guzzo. W latach 1948 -1949 uczy także w Uniwersytecie de Cuyo di Mendoza w Argentynie. Należał do najważniejszych postaci włoskiej filozofii XX wieku. Był twórcą Szkoły Turyńskiej, studiowali u niego między innymi: Umberto Eco, Sergio Givone, Gianni Vattimo, Maurizio Ferraris. Był członkiem Accademi dei Lincei, założycielem i wieloletnim redaktorem naczelnym „Rivista di Estetica” (gdzie publikowali m.innymi Gadamer i Ingarden), współzałożycielem czasopisma „Filosofia”. Był także – co istotne – członkiem „Fichte-Komission” i „Schelling-Komission” przy Bayerische Akademie der Wissenschaften – dla krytycznych wydań dzieł Schellinga i Fichtego. W 1988 roku przechodzi na emeryturę, zamieszkuje w Rapallo i pracuje nad ostatnim, niedokończonym dziełem, które ukaże się po jego śmierci. Umiera 8 września 1991 roku.7

W 1995 roku z inicjatywy uczniów i przyjaciół Pareysona – m. Innymi Giuseppe Riconda i Gianni Vattimo - powstało przy Uniwersytecie w Turynie „Centro Studi Filosofico – Religiosi 'Luigi Pareyson8.


W 10 lat po śmierci Pareysona – Gianni Vattimo w dzienniku „La Stampa”, wspominając swego nauczyciela mówi, że „jego myśl wyznacza nowe millenium”. Wypowiedź Vattimo w sposób niemal oczywisty dotyka „myślenia tragicznego”, które zbliża 'filozofię akademicką' i filozofię rozumianą jako „wiedza specjalistyczna” do rzeczywistości społecznej, do codziennego życia, do polityki, religii i do nowych problemów etycznych wynikających z rozwoju nauki i techniki:

Nierzadko filozofia włoska i europejska w ostatnich dziesięcioleciach podąża drogami przebytymi wcześniej przez Pareysona. Myślę tu o pewnych filozofach 'najmłodszej' włoskiej generacji, jak na przykład Massimo Cacciari, którego książki, zwłaszcza ambitne 'Dell'inizio' (niedawno wznowione przez wydawnictwo Adelphi, po raz pierwszy wydane w 1990 roku), sytuują się w obrębie tej samej perspektywy; czy o innym filozofie z pokolenia Cacciariego (lata czterdzieste) – Reinerze Schuermannie – autorze 'Le principe d'anarchie', jednej z najważniejszych prac o Heideggerze, napisanej w ostatnich dekadach XX wieku: w różnych terminach i formach takie nazwiska, jak Cacciari czy Schuermann, lecz także wielu francuskich filozofów ze szkoły Derridy czy Heideggera poświadczają aktualność myśli tragicznej w kręgach kultury i coraz częściej na uniwersytetach oraz poza nimi nawiązują do tekstów późnego Pareysona.”9.


Paweł Łukasz Nowakowski

Tłumaczenie z języka włoskiego – autor.


* O twórczości i poglądach Pareysona – w kolejnych edycjach Naturalnie

1Birtolo Pietro, Ricordando Pareyson, w: IDEE, 19, Salento 1992, s. 95. (tłum. P.N)

2„Nauczanie Pareysona trzeba koniecznie rozwinąć – i bardzo rozumne jest uznawanie go za alternatywę dla zdającego się nas przytłaczać zalewu neofundamentalizmu”, Pareyson Luigi, Estetyka,Teoria formatywności, Kraków 2009, s. 13. tłum. Katarzyna Kasia.

3Informazione Filosofica, nr. 4, Anno 1991, s.4-6.. Milano 1991. (tłum. P.N.)

4Kasia Katarzyna, Rzemiosło formowania. Luigiego Pareysona estetyka formatywności. Kraków 2008, s.8.

5Historie sporów intelektualnych m. innymi Pareysona z Abbagnano można znaleźć w: Ferrarotti Franco, L'empatia creatrice. Potere, autorita e formazione umana, Roma 2011.

6 Abbagnano Nicola, Koegzystencjalna natura egzystencji, tłum. A. Nowicki, w: Filozofia egzystencjalna, pod red. L.

Kołakowskiego i K. Pomiana, Warszawa 1965,s. 310.

7Bardziej szczegółowe informacje biograficzne znaleźć można w: A scuola da Pareyson...tutta una vita, biografia pod redakcją Francesco Tomatis, opublikowana w: Cuneo:provincia granda, n.2, anno 2000.

8Vide: www.pareyson.unito.it

9Vattimo Gianni, Pareyson, esistenzialismo no global, La Stampa, 08.09.2001.