Idąc tym tropem prof. Maria Bogucka *, która właściwie całe swoje naukowe życie poświęca opisowi naszej tożsamości, raz jeszcze powróciła do opracowania dziejów kultury polskiej. Raz jeszcze, jako że dwanaście lat temu opublikowała pierwszą pracę z tego zakresu. Wtedy zamkniętą na roku 1918. Teraz otrzymujemy tom z kolejnymi pięcioma rozdziałami, rozszerzającymi jej naukowe spektrum tego zagadnienia po okres PRL, do przełomowego w naszej najnowszej historii 1989 roku. Można więc skrótowo określić, że jest to podręcznik (książka „KULTURA NARÓD TRWANIE. Dzieje kultury polskiej od zarania do 1989 roku” jest podręcznikiem akademickim), traktujący zarówno o naramiennikach i bransoletach z brązu odnalezionych w Żydowie koło Miechowa w Małopolsce, jak i o wrocławskiej „Pomarańczowej Alternatywie”... A więc historia od zarania, przez wszystkie przejawy działalności w obszarze kultury traktowanej całościowo, w każdej z dziedzinie i warstwie ludzi ją tworzących .

Sama autorka zauważa: W dziejach polskiej kultury specjalną rolę odegrały dwie grupy społeczne – szlachta i inteligencja. W XVI-XVIII w. szlachta stworzyła, jak mówimy, własną, bogatą oryginalną kulturę i narzuciła ją całemu społeczeństwu, czyniąc z niej logo polskości. W XIX i XX w. wywodząca się w dużej mierze ze szlachty inteligencja przejęła od niej misję przewodzenia narodowi i społeczeństwu. Należy podkreślić specjalną rolę inteligencji twórczej w czasach PRL. Na zjazdy literatów i naukowców przybywali członkowie najwyższych władz partii i rządu, szukali poparcia, gromili, zachęcali, starali się przekonać i przyciągnąć do swych programów. Władze komunistyczne zdawały sobie sprawę, jak ważną rolę w społeczeństwie odgrywa kultura, i robiły wszystko, aby ją zawłaszczyć i wykorzystać do własnych celów. To się nie udało. Dzięki kulturze Polacy zdołali zachować swą świadomość narodową i zdobyli się na powtórne odzyskanie niepodległości.

Świadomie przytaczam ów obszerny cytat. Jednocześnie z pytaniem – i co się z nami stało? Unifikujemy się w globalnym świecie, wyłączamy myślenie, kulturę wysoką uważamy za zbyt hermetyczną, męczącą. Wszystko ma być „mega” i „super”, i medialne. Czego nie ma w mediach, nie ma w świadomości już nie tylko masowego odbiorcy. Nie ma miejsca na refleksję, jest monosylabowy, nierzadko wulgarny bełkot, właśnie medialne stymulowane zaczadzenie światem wirtualnym, potrzeba bezustannego atakowania nowymi bodźcami. A przecież – znowu cytat z pracy prof. Marii Boguckiej: Kultura okresu PRL zaskakuje jeszcze jednym fenomenem. Oto, nie tylko że rozkwitła wspaniale w różnych dziedzinach, mimo tak bardzo niesprzyjających warunków, ale jednocześnie podbiła świat swymi walorami, i to wcale nie na zasadzie egzotycznych ciekawostek, jak dawniej bywało. Hermetyczna w ciągu stuleci, nagle przemówiła głosem nowoczesnym, interesującym, zrozumiałym i atrakcyjnym także dla innych. Polski film, literatura, sztuka, muzyka, nauka tego okresu wkroczyły na fora międzynarodowe, zdobyły światowe uznanie, otrzymały liczne nagrody i wyróżnienia.

Nagle omamił nas pieniądz, który jako cel sam dla siebie nie jest dobrym „doradcą” również w kulturze. Potwierdza się i tu teoria Kopernika „Zły pieniądz wypiera dobry”. Rację bytu ma to, co się sprzedaje, nie co stanowi zaczyn do myślenia, do dalszego rozwoju. Chociaż – może tocząca się właśnie walka środowisk twórczych o unicestwiane przez polityków publiczne media jest tym przysłowiowym „światełkiem w tunelu”. Może jednak znowu uda się rozbudzić w miarę powszechnie, świadomość, tego że tożsamość każdego narodu, każdej nacji trwa w jej kulturze, w jej języku. Dobrze by więc było, żeby po książkę prof. Marii Boguckiej sięgnęli nie tylko studenci.

Grażyna Banaszkiewicz

*Prof. Maria Bogucka jest autorką ponad 1200 publikacji naukowych, w tym 40 książek edytowanych w kraju i za granicą. Jako najważniejsze wymienia się: ”Życie codzienne Gdańska w XVI-XVII w.” (1967), „Dawna Polska. Narodziny, rozkwit, upadek” (1973), „Kazimierz Jagiellończyk i jego czasy” (1981), „Dzieje kultury polskiej do roku 1918” (1987), „Bona Sforza” (1989), „Maria Stuart” (1990), „Staropolskie obyczaje, XVI-XVI w.” (1994), „The lost World of Sarmatians. Custom as Regulator of Polish Social Life in Early Modern Times” (1996), “Białogłowa w dawnej Polsce” (1998), “Baltic Commerce and Urban Society 1500-1700. Gdańsk/Danzig and its Polish Context” (2003), “Gorsza płeć. Kobieta w dziejach Europy od antyku po wiek XXI” (2005), “Człowiek i świat. Studia z dziejów kultury i mentalności w XV-XVIII w.” (2008).

Członek PAN, Polskiej Akademii Umiejętności, honorowy członek Polskiego Towarzystwa Historycznego i Międzynarodowej Komisji Dziejów Miast. Doktor Honoris Causa Uniwersytetu Gdańskiego. Laureatka wielu znaczących nagród i wyróżnień, w tym nagrody Fundacji Alfreda Jurzykowskiego w Nowym Jorku w 1996 i Premiera RP w 1999r.

Redaktor naczelna czasopisma „Acta Poloniae Historica”.

Maria Bogucka

KULTURA

NARÓD

TRWANIE

Dzieje kultury polskiej

od zarania do 1989 roku

Wydawnictwo TRIO

Warszawa 2008